Những năm qua, số lượng hợp tác xã (HTX) nông nghiệp trên địa bàn tỉnh tăng nhanh, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của khu vực hợp tác xã nông nghiệp vẫn còn hạn chế; phần lớn HTX có quy mô nhỏ, năng lực quản trị yếu, liên kết sản xuất, tiêu thụ chưa bền vững, khả năng tham gia chuỗi giá trị còn thấp.

Với mục tiêu đánh giá thực trạng khởi nghiệp và các chính sách hỗ trợ, thúc đẩy khởi nghiệp hợp tác xã (HTX) nông nghiệp gắn sản xuất với tiêu thụ sản phẩm theo chuỗi giá trị trên địa bàn tỉnh Sơn La giai đoạn 2017-2022; và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động khởi nghiệp HTX nông nghiệp trên địa bàn tỉnh. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy hoạt động khởi nghiệp HTX nông nghiệp trên địa bàn tỉnh thời gian tới. Năm 2023, UBND tỉnh Sơn La đã phê duyệt cho Học viện Nông nghiệp Việt Nam thực hiện đề tài “Nghiên cứu giải pháp thúc đẩy và xây dựng mô hình khởi nghiệp hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Sơn La”, Th.S Vũ Thị Hải làm chủ nhiệm đề tài

Ngay sau khi được phê duyệt, nhóm thực hiện đề tài đã tiến hành điều tra, khảo sát 04 nhóm đối tượng gồm: Ban quản lý HTX; thành viên HTX; cán bộ lãnh đạo các cơ quan, ban ngành của tỉnh và chính quyền địa phương và thương lái/doanh nghiệp thu mua, tác nhân hỗ trợ khác trên địa bàn các phường Mộc Châu, xã Mai Sơn, Thuận Châu, Quỳnh Nhai, Vân Hồ và Mường La. Các nội dung nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng hoạt động và khởi nghiệp của HTX nông nghiệp; phân tích mức độ liên kết sản xuất, tiêu thụ theo chuỗi giá trị; đánh giá việc ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất, quản trị và tiêu thụ sản phẩm; nhận diện các rủi ro trong quá trình khởi nghiệp; đồng thời đánh giá tác động của hệ thống chính sách hỗ trợ đối với hoạt động khởi nghiệp HTX nông nghiệp trên địa bàn tỉnh. Đặc biệt, đề tài đã trực tiếp lựa chọn và hỗ trợ hai mô hình khởi nghiệp HTX nông nghiệp tiêu biểu trong lĩnh vực dược liệu và thủy sản, thông qua các hoạt động tập huấn, tư vấn quản trị, hỗ trợ xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh, kết nối thị trường và ứng dụng công nghệ thông tin trong quảng bá, tiêu thụ sản phẩm.

Nhóm nghiên cứu thực hiện đề tài khảo sát mô hình nuôi ong mật của Hợp tác xã Ong Phổng Lái, xã Bình Thuận, tỉnh Sơn La 

Nhóm nghiên cứu đã khảo sát 124 HTX nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Sơn La, bao gồm 82 HTX trồng trọt (66,1%), 25 HTX chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản (20,2%) và 17 HTX dược liệu (13,7%). Nhìn chung, các HTX nông nghiệp được khảo sát trên địa bàn tỉnh Sơn La có quy mô còn nhỏ, thời gian hoạt động ngắn nhưng đã có những bước phát triển tích cực thể hiện qua sự gia tăng số lượng thành viên, mở rộng diện tích sản xuất và cải thiện hiệu quả kinh doanh. Đặc biệt, việc tham gia vào chuỗi cung ứng nông sản đã tạo ra sự khác biệt đáng kể về quy mô và hiệu quả hoạt động, khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng và phát triển các mối liên kết chuỗi giá trị đối với sự phát triển bền vững của các HTX nông nghiệp. Phần lớn HTX khởi nghiệp vẫn tập trung vào sản phẩm thô, ít chế biến sâu; mẫu mã, bao bì và xây dựng thương hiệu chưa được quan tâm đúng mức; việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý, truy xuất nguồn gốc và tiêu thụ sản phẩm còn ở mức khiêm tốn. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra nhiều chuyển biến tích cực, hoạt động khởi nghiệp HTX nông nghiệp bước đầu đã góp phần nâng cao nhận thức của thành viên về thị trường và kỹ thuật sản xuất, cải thiện thu nhập, tạo thêm việc làm và tăng cường sự gắn kết giữa các thành viên HTX. Các mô hình HTX được hỗ trợ thí điểm cho thấy hiệu quả rõ nét hơn, với việc hoàn thiện cơ chế hoạt động, mở rộng kênh tiêu thụ, có thêm sản phẩm hoặc thị trường mới, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và khả năng tham gia chuỗi giá trị.

Trên cơ sở phân tích thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng, đề tài đã đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị chính sách nhằm thúc đẩy khởi nghiệp HTX nông nghiệp tại Sơn La. Các giải pháp được thiết kế theo nhiều lớp: (1) nhóm chính sách thúc đẩy khởi nghiệp HTX nông nghiệp ở cấp tỉnh, tập trung vào cơ chế hỗ trợ tập trung, gói tài chính đặc thù, số hóa dữ liệu HTX và phát triển nguồn nhân lực trẻ; (2) nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý nhà nước nhằm hoàn thiện hệ thống quản lý, nâng cao năng lực nguồn nhân lực, hỗ trợ tài chính - hạ tầng, phát triển thị trường, khoa học công nghệ và vai trò của các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp; (3) nhóm giải pháp chuyên biệt theo loại hình HTX, trong đó tập trung vào các lĩnh vực có lợi thế của Sơn La như thủy sản, dược liệu và trồng trọt; (4) nhóm giải pháp theo giai đoạn phát triển của HTX, từ khởi sự, tồn tại gắn với chuỗi, phát triển đến cất cánh và hoàn thiện; và (5) nhóm giải pháp hoàn thiện môi trường thể chế và chính sách hỗ trợ và (6) nhóm giải pháp đối với chủ thể HTX. Đặc biệt, điểm mới của nghiên cứu là cách tiếp cận phân loại HTX theo giai đoạn phát triển và theo lĩnh vực ngành hàng, từ đó đề xuất các giải pháp hỗ trợ có tính “đúng đối tượng, đúng thời điểm”, tránh tình trạng hỗ trợ dàn trải, kém hiệu quả. Việc lựa chọn và đề xuất triển khai các mô hình thí điểm khởi nghiệp HTX nông nghiệp trong lĩnh vực dược liệu và thủy sản không chỉ phù hợp với định hướng tái cơ cấu ngành nông nghiệp của tỉnh Sơn La, mà còn có giá trị thực tiễn cao.

Kết quả của đề tài không chỉ cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn quan trọng cho việc hoạch định chính sách phát triển HTX nông nghiệp tại Sơn La, mà còn góp phần làm rõ mô hình khởi nghiệp HTX gắn với chuỗi giá trị, hướng đi phù hợp để nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới. Đây là cơ sở quan trọng để các cấp, ngành và địa phương nghiên cứu, vận dụng, từng bước chuyển từ phát triển HTX theo chiều rộng sang chiều sâu, hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững và nâng cao sinh kế cho người dân.

Bích Đào